Przez kilkanaście lat prowadzenia bloga przez moją półkę przewinęły się dziesiątki biegowych lektur. Kiedy zaczynałem pisać w 2010 roku, rynek wydawniczy w Polsce dopiero się rozkręcał, a każda kolejna premiera książki o bieganiu czy triathlonie była małym świętem. Część z tamtych pozycji straciła na aktualności, a po wielu z nich nie ma już dziś śladu w księgarniach.
Jest jednak grupa absolutnych klasyków, które ukształtowały moje podejście do biegania, treningu i sprzętu. Zrobiłem małe porządki w archiwum bloga i zebrałem w jednym miejscu te tytuły, które mimo upływu lat wciąż mają w sobie „to coś”. Jeśli nie macie ich jeszcze na półce, zdecydowanie warto zapolować na nie w antykwariatach lub na aukcjach. Oto moja subiektywna lista.
Poradniki treningowe i klasyka metodyki
„Biegiem przez życie” – Jerzy Skarżyński
Absolutny elementarz i książka, od której w Polsce wszystko się zaczęło. Bez tego tytułu zestawienie biegowych klasyków byłoby po prostu niepełne i niedoskonałe. To na planach treningowych Jurka Skarżyńskiego, jego „środkach treningowych” (słynne OWB1, WB2 czy SB) oraz prostych zasadach żywieniowych wychowało się całe pokolenie polskich maratończyków-amatorów. Nawet jeśli współczesny trening bywa bardziej zaawansowany, to jest to fundament, który uczy pokory i systematyczności.
„Bieganie metodą Danielsa” – Jack Daniels
Dla wielu biegaczy to absolutna „biblia” treningu wytrzymałościowego. Dr Jack Daniels – amerykański fizjolog, trener i medalista olimpijski – zamienił bieganie „na czuja” w czystą matematykę. Fundamentem jego metody jest słynny wskaźnik VDOT, który wylicza się na podstawie aktualnych wyników z zawodów. Z tej jednej liczby wynikają konkretne, wyliczone co do sekundy tempa wszystkich jednostek treningowych: od biegów spokojnych (BS), przez tempo maratońskie (M) i progowe (P), aż po interwały (I) i rytmy (R).
Nie będę twierdził, że to jedyna słuszna czy najlepsza metoda na świecie, ale do mnie ten system trafiał idealnie i… po prostu działał. To właśnie na planach i tabelkach z tej książki trenowałem przez kilka swoich pierwszych lat biegania. Do dziś pamiętam, jak przed jednym ze startów z tabelek Danielsa wyszło mi, że mój aktualny poziom wytrenowania pozwala pobiec maraton w 3:33. Stanąłem na starcie, pobiegłem swoje i na mecie zegar pokazał dokładnie 3:33. Trudno o lepszą rekomendację.
„Bieganie metodą Gallowaya” – Jeff Galloway
Można kręcić nosem na Gallowaya i twierdzić, że przeplatanie biegu zaplanowanymi przerwami na marsz to nie jest „prawdziwe” bieganie. Prawda jest jednak taka, że ta książka wyciągnęła z kanapy miliony ludzi na całym świecie. Jej największą siłą jest prostota. Zamiast przytłaczać początkujących biegaczy skomplikowaną fizjologią, progami mleczanowymi i wskaźnikami VO2max, autor tłumaczy podstawy w jednym akapicie – prosto i po ludzku.
Przy okazji warto wspomnieć o drugiej książce tego autora – „Maraton: Trening metodą Gallowaya”. Tutaj niestety mam znacznie mniej entuzjazmu. W porównaniu do klasycznej pierwszej części jest w niej zdecydowanie za dużo powtórek i „lania wody”, jakby na siłę trzeba było zapełnić 200 stron. Jeśli chcecie poznać tę metodę, w zupełności wystarczy pierwsza pozycja.
„Maraton metodą Hansonów” – Luke Humphrey, Keith i Kevin Hanson
Jeśli miałbym wskazać najbardziej bezkompromisową i „aptekarską” książkę treningową, jaką czytałem, bez wahania postawiłbym na Hansonów. Autorzy już na wstępie rozprawiają się z klasycznymi planami treningowymi i proponują własną, dość brutalną receptę na maraton. Zamiast tradycyjnych niedzielnych „trzydziestek”, najdłuższe wybieganie w tym planie ma maksymalnie 26 kilometrów. Haczyk? Biegasz 6 razy w tygodniu, kręcisz minimum 80 kilometrów (nawet w wersji dla początkujących!) i każdy kolejny trening robisz na ciągłym zmęczeniu, mając w nogach poprzednie jednostki.
To nie jest poradnik dla kogoś, kto biega rekreacyjnie dla zdrowia czy zrzucenia wagi. To konkretna, poparta nauką i tabelkami instrukcja obsługi dla tych, którzy chcą ostro zasuwać i łamać życiówki. Jeśli jednak przeraża Cię reżim treningowy i liczenie każdej sekundy tempa – tę pozycję możesz sobie spokojnie odpuścić.
Biografie gigantów – od bieżni po góry i triathlon
„Biec albo umrzeć” – Kilian Jornet
Niepozorna książeczka w małym formacie, która początkowo przeraziła mnie swoim tytułem. Biec albo umrzeć? Brzmi złowieszczo i kojarzy się z morderczym bieganiem „w trupa”, którego osobiście nie wyznaję. Na szczęście okazało się, że z tym umieraniem nie jest tak dosłownie. Mimo że na okładce widnieje napis „autobiografia ikony skyrunningu”, nie znajdziecie tu suchego kalendarium startów i medali Kiliana.
To raczej luźny zbiór wspomnień i filozofii biegania w zgodzie z naturą – od rodzinnej Katalonii, przez Pireneje i Alpy, aż po góry Ameryki Północnej. Czyta się to jak bardzo dobry blog biegowy. Obok opisów wielogodzinnej walki z własnymi granicami znajdziecie tu historie o tym, jak po morderczym treningu Kilian potrafi wsunąć na raz cały słoik Nutelli. Lekka, inspirująca lektura, która pokazuje, że w bieganiu po górach chodzi o wolność, a nie tylko o cyferki na zegarku.
„Jedz i biegaj” – Scott Jurek, Steve Friedman
Historia jednego z najwybitniejszych ultramaratończyków w historii – faceta, który siedem razy z rzędu wygrywał morderczy bieg Western States i dwukrotnie triumfował w Dolinie Śmierci (Badwater), będąc przy tym weganinem. Książka wciąga od pierwszej strony nie tylko opisami rywalizacji, ale przede wszystkim podejściem Scotta do bólu. On z nim nie walczy – on go oswaja i traktuje jako naturalną część biegu.
Świetnym dodatkiem są krótkie wstawki techniczne na końcach rozdziałów (prawdziwe wisienki na torcie dotyczące techniki biegu czy oddychania) oraz… przepisy dań wegańskich. Te ostatnie nadal traktuję bardziej jako ciekawostkę niż książkę kucharską do wdrożenia na co dzień, ale cała historia daje potężnego kopa do wyjścia na trening.
„Siła ambicji” – Mo Farah
Biografia podwójnego mistrza olimpijskiego i jednego z najwybitniejszych długodystansowców w historii, w której nie ma miejsca na budowanie pomnika ze spiżu. Bardzo doceniam tę książkę za to, że Mo szczerze opisuje swoje porażki i błędy – jak choćby katastrofalne przetrenowanie przed Igrzyskami w Pekinie. Nie ma tu lania wody, jest „samo mięso”.
Dla mnie dodatkowym smaczkiem był wątek z początku jego kariery, gdy pracował w sklepie biegowym (od razu widziałem w tym siebie!), oraz miły polski akcent ze wspomnieniem Lidii Chojeckiej. Jedyny minus tamtego wydania? Złoty napis na grzbiecie błyskawicznie ścierał się podczas czytania w pociągu, zostawiając brokat na palcach.
„Bez ograniczeń” – Chrissie Wellington
Opowieść czterokrotnej mistrzyni świata na dystansie Ironman, która w swojej karierze na tym dystansie nigdy nie przegrała. Przyznam szczerze, że jej obsesyjny perfekcjonizm momentami mnie wręcz przerażał, a w samych relacjach z zawodów brakowało dramaturgii, bo scenariusz był zawsze ten sam: wygrana z ogromną przewagą. Mimo to historia Chrissie niesamowicie nakręca do działania, a rozdział „Triatlonisty chleb powszedni” to do dziś jedna z najlepszych checklist przedstartowych, jakie czytałem.
Reportaż, biznes i polskie podwórko
„Urodzeni biegacze” – Christopher McDougall
Książka, która wywołała prawdziwe trzęsienie ziemi na rynku biegowym i – jako dla pasjonata butów – jest dla mnie pozycją absolutnie kluczową. Autor, dziennikarz zmagający się z ciągłymi kontuzjami, wyrusza do meksykańskiego kanionu, by poznać sekret indian Tarahumara. Ludzi, którzy pokonują setki kilometrów w prostych sandałach wyciętych ze starych opon, niemal nie znając pojęcia kontuzji. Obok genialnie napisanej historii finałowego wyścigu z udziałem legendarnego Caballo Blanco, McDougall serwuje potężną krytykę współczesnego obuwia biegowego, stawiając tezę, że to właśnie gruba amortyzacja rozleniwia stopy i niszczy nasze stawy.
To właśnie od Urodzonych biegaczy zaczął się kilkanaście lat temu globalny boom na bieganie naturalne, buty minimalistyczne, „palczaste” Vibram FiveFingers i zerowy drop. Choć z perspektywy czasu wiemy, że bezrefleksyjne przesiadanie się z miękkich treningówek w cienkie „kapcie” skończyło się dla wielu biegaczy kontuzjami (a rynek ostatecznie wykonał zwrot o 180 stopni w stronę maksymalnej amortyzacji), to tę książkę czyta się jednym tchem jak najlepszy thriller. Pozycja obowiązkowa, żeby zrozumieć, skąd wzięły się dzisiejsze trendy w butach.
„Dogonić Kenijczyków” – Adharanand Finn
Brytyjski dziennikarz pakuje walizki i na pół roku przeprowadza się do Iten – kenijskiej stolicy biegaczy – żeby na własnej skórze sprawdzić, na czym polega fenomen najszybszych ludzi na świecie. Wniosek po lekturze jest brutalnie prosty: tam nie biega się dla zdrowia czy lepszego samopoczucia. Biega się po to, by odmienić swoje życie i zarobić na utrzymanie rodziny.
To świetna odtrutka dla nas, biegaczy-amatorów obwieszonych zegarkami GPS, pulsometrami i aplikacjami. Pokazuje, że kenijski trening jest piekielnie trudny, ale w swojej konstrukcji banalnie prosty. Czasem zamiast analizować wykresy kadencji, warto po prostu wyjść i zrobić swoje.
„Sztuka zwycięstwa” – Phil Knight
Pozycja absolutnie obowiązkowa dla każdego, kto choć trochę interesuje się butami do biegania. Współzałożyciel marki Nike bez owijania w bawełnę opisuje drogę od momentu, gdy z bagażnika swojego samochodu sprzedawał japońskie buty Onitsuka Tiger, aż po stworzenie globalnego imperium.
Jako „butowego świra” najbardziej urzekły mnie w tej książce kulisy powstawania pierwszych modeli biegowych, słynna gofrownica trenera Billa Bowermana (na której wylewał gumę, szukając idealnego bieżnika) oraz ciągłe balansowanie firmy na krawędzi bankructwa. To nie jest cukierkowa laurka korporacji, tylko mięsista opowieść o pasji, uporze i o tym, jak bieganie z niszowego sportu dla garstki zapaleńców stało się masowym zjawiskiem. Nawet jeśli na co dzień biegasz w Asicsach czy Brooksach – tę historię po prostu wypada znać.
„Najlepszy” – Łukasz Grass
Wstrząsająca historia Jerzego Górskiego, który z samego dna narkotykowego nałogu wspiął się na sportowy szczyt, wygrywając morderczy wyścig Double Ironman. To nie jest lekka, cukierkowa opowiastka motywacyjna – pierwsza część książki dosłownie wgniata w fotel swoją brutalnością, a dopiero potem następuje niesamowita przemiana i walka o powrót do życia przez sport. [1, 2]
Książkę pochłonąłem na raz i zaraz po niej poszedłem do kina na głośną ekranizację. Moim zdaniem oba dzieła świetnie się uzupełniają – film kładzie większy nacisk na samą rywalizację sportową i dodaje romantyczne wątki, natomiast książka znacznie mocniej i bez znieczulenia pokazuje mroczny etap uzależnienia. Nawet jeśli widziałeś film, po książkę zdecydowanie warto sięgnąć.
Podsumowanie
Każda z tych książek to inny kawałek biegowego świata – od twardych tabel treningowych, przez górską wolność, aż po kulisy powstania największych marek obuwniczych. A jaka jest Wasza ulubiona książka o bieganiu? Dajcie znać w komentarzach, co warto dorzucić do tej listy!
A jeśli po lekturze nabierzecie ochoty na własne kilometry, sprawdźcie, w czym biega się najlepiej w tym sezonie – zajrzyjcie do moich aktualnych zestawień butów do biegania lub do poradnika biegacza.
