Cykl treningowy sportowców to zaplanowana struktura. Jest dostosowana do kalendarza startów, dyscypliny i cech zawodnika. Jej celem jest osiągnięcie szczytu formy w kluczowych momentach sezonu. Spadek wydolności wymaga analizy przyczyn takich jak m.in. kumulacja zmęczenia, błędy periodyzacji, zaburzenia hormonalne lub niewystarczająca dostępność energii. W tym artykule omówiono najczęstsze przyczyny spadku wydolności u sportowców oraz wskazano, jakie badania i czynniki warto uwzględnić w procesie diagnostycznym.
Spadek wydolności u sportowca – możliwe przyczyny
Pogorszenie wyników często pojawia się, gdy obciążenia treningowe i codzienny stres przekraczają możliwości regeneracyjne organizmu. Podobne objawy mogą powodować także:
- · infekcje,
- · niedokrwistość,
- · zaburzenia endokrynologiczne,
- · niewystraczająca podaż energii,
- · problemy ze snem,
- · obciążenie psychiczne.
Przyczyny nie można więc ustalić na podstawie jednego objawu lub wyniku badania. Znaczenie mają czas trwania problemu, dynamika zmian, objawy towarzyszące oraz odpowiedź na ograniczenie obciążeń.
U osób systematycznie uprawiających sport, badania laboratoryjne mogą być elementem okresowej kontroli stanu zdrowia, jeśli istnieją ku temu wskazania wynikające m.in. z obciążeń treningowych, diety, objawów lub czynników ryzyka. Gotowe pakiety badań dla sportowców można znaleźć m.in. w ALAB sport: https://alabsport.pl/pakiety
Przeciążenie treningowe i zmęczenie
Krótkotrwałe pogorszenie wyników po intensywnym okresie treningowym może być elementem planu (tzw. funkcjonalne przeciążenie). Po odpoczynku forma zwykle wraca do poprzedniego poziomu lub się poprawia, jeśli jednak spadek utrzymuje się dłużej, może wskazywać na niedostateczną regenerację. Przewlekłym i skrajnym stanem jest zespół przetrenowania (OTS), który rozpoznaje się po wykluczeniu innych możliwych przyczyn.
Niska dostępność energii
Niska dostępność energii (LEA) występuje, gdy po uwzględnieniu kosztu treningu organizmowi pozostaje zbyt mało energii na pozostałe potrzeby. Przyczyną może być celowe ograniczenie jedzenia lub niedostosowanie diety do rosnącej aktywności. Długotrwały lub znaczny niedobór może prowadzić do względnego niedoboru energii (REDs). Jego możliwe skutki to słabsza reakcja na trening, pogorszenie koncentracji, częstsze infekcje oraz problemy ze zdrowiem kości i funkcjonowaniem układu rozrodczego.
Cykl menstruacyjny i jego objawy
Wpływ poszczególnych faz cyklu na wydolność jest zwykle niewielki, a reakcje między kobietami mogą się różnić. Większe znaczenie mają indywidualne objawy, takie jak ból, zaburzenia snu, wzdęcia czy pogorszenie nastroju. Obfite miesiączki mogą też zwiększać ryzyko niedoboru żelaza. Dlatego warto obserwować własne reakcje i dostosowywać trening indywidualnie.
Spadek wydolności fizycznej – badania mogące pomóc znaleźć przyczynę
Nie istnieje uniwersalny panel badań dla każdego sportowca. Zakres diagnostyki powinien wynikać z wywiadu, badania lekarskiego i zgłaszanych objawów. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może rozważyć takie badania jak m.in.:
- · morfologia krwi,
- · ferrytyna z oceną gospodarki żelazowej,
- · CRP,
- · TSH i fT4,
- · glukoza,
- · elektrolity,
- · parametry wątrobowe i nerkowe.
Część parametrów laboratoryjnych może przejściowo zmieniać się po intensywnym wysiłku, dlatego przy interpretacji należy uwzględnić czas od ostatniego treningu.
Przy podejrzeniu LEA ocenia się również sposób żywienia, obciążenia treningowe, zmiany masy ciała, zdrowie kości i funkcje rozrodcze. Żaden pojedynczy wynik krwi nie potwierdza REDs. Dalsze badania, np. EKG, echo serca lub spirometrię, dobiera się do objawów.
Test wysiłkowy może zobiektywizować odpowiedź organizmu na wysiłek, natomiast ergospirometria umożliwia bardziej zintegrowaną ocenę ograniczeń ze strony układu krążenia, układu oddechowego i metabolizmu wysiłkowego. Stężenia kortyzolu, testosteronu, kinazy kreatynowej oraz markery stresu oksydacyjnego są nieswoiste i nie powinny być traktowane jako samodzielne testy potwierdzające przeciążenie lub OTS.
Spadek wydolności u sportowca – podsumowanie
Spadek wydolności jest objawem, a nie rozpoznaniem. Największą wartość ma połączenie analizy obciążeń i regeneracji z oceną żywienia, objawów oraz wyników badań dobranych do konkretnego przypadku.
Wyniki należy interpretować z uwzględnieniem dyscypliny, etapu sezonu, czasu od ostatniego treningu i wcześniejszych pomiarów zawodnika. Ból w klatce piersiowej, omdlenie, nasilona duszność, kołatanie serca lub gwałtowny spadek formy wymagają pilnej konsultacji lekarskiej, a nie wyłącznie modyfikacji treningu.
Bibliografia:
- Carrard J, Rigort AC, Appenzeller-Herzog C, et al. Diagnosing overtraining syndrome: a scoping review. Sports Health. 2022;14(5):665-673
- Clénin G, Cordes M, Huber A, et al. Iron deficiency in sports – definition, influence on performance and therapy. Swiss Med Wkly. 2015;145:w14196
- Gallant TL, Ong LF, Wong L, et al. Low energy availability and relative energy deficiency in sport: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2025;55(2):325-339
- Meeusen R, Duclos M, Foster C, et al. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(1):186-205
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073-1097
